مروری بر فاکتورهای مؤثر بر کیفیت هوا در سالن های پرورش طیور

مروری بر فاکتورهای مؤثر بر کیفیت هوا در سالن های پرورش طیور

نویسنده: دکتر علیرضا گائینی

www.hes90.com

info@hes90.com

هدف اصلی همگی ما فعالین صنعت طیور کشور، فراهم سازی محیطی سالم و راحت در جهت دستیابی به پرورشی مؤثر و اقتصادی می باشد. تحت چنین شرایطی، درجه حرارت، کیفیت هوا، رطوبت و نور از جمله عواملی مهم می باشد که بایستی در نظر داشت. اما عدم فراهم سازی امکانات و محیطی مناسب، سبب کاهش سود اقتصادی به دلیل کاهش رشد پرنده، افزایش ضریب تبدیل، افزایش رخداد انواع بیماری ها شده و پرندگان چنین مزرعه ای، محکوم به مرگ خواهند بود!
دما در برابر فیزیولوژی پرندگان
طی دو هفته اول، حفظ درجه حرارت مناسب در سالن های پرورش حیاتی است. همانگونه که می دانیم، جوجه ها در روزهای نخستین زندگی خود به اندازه کافی، توانایی تنظیم درجه حرارت بدن از طریق فرآیندهای متابولیکی را نداشته و در نتیجه، این موجودات، برای حفظ درجه حرارت مطلوب بدن وابسته به دمای محیط پیرامون خود هستند. تحت چنین شرایطی، با افزایش دمای محیط، دمای بدن پرنده افزایش یافته و با کاهش دما نیز کاهش می یابد.
ده هفته نخست زندگی پرندگان، از اهمیتی حیاتی برخوردار می باشد. سرمایش یا گرمایش بیش از اندازه در این دوره زمانی می تواند سبب کاهش رشد، افزایش ضریب تبدیل و حساسیت در برابر بیماری های مختلف شود. در واقع مدیران مزارع بایستی این نکته را به خاطر بسپارند که دمای بدن جوجه نبایست به صورتی باشد که پرنده، انرژی ارزشمند خود را صرف له له زدن یا تولید گرما نماید.
با مطالعه نتایج تحقیقات محققین در می یابیم که پرندگان در سن ۱۲ تا ۱۴ روزگی، توانایی تنظیم دمای بدن خود را به دست می آورند. کاهش یا افزایش یک درجه سانتیگرادی دمای بدن این موجودات، سبب بروز تغییراتی منفی در روند تولید خواهد شد. تغییراتی که از اتلاف انرژی و تلاش در جهت حفظ دمای بدن آغاز شده و تا بروز تلفات پیش می رود. دمای بدن جوجه ها در سن یک روزگی ۳۹ درجه سانتیگراد می باشد. حال آن که در سن پنج روزگی دمای بدن آنها به ۴۱ درجه سانتیگراد رسیده و تا آخر عمر نیز ثابت می ماند.
اگرچه در بسیاری از موارد، افزایش یا کاهش درجه حرارت بدن سبب بروز تلفات نمی شود، اما باید این نکته را نیز مدنظر قرار داد که این تغییرات دمایی در بسیاری از موارد، سبب کاهش عملکرد جوجه های جوان می شود. نکته دیگری که باید به آن توجه نمود آن است که پرندگان جوان در تحمل گرمای بالا از پرندگان بالغ تواناتر هستند. حال آن که این موضوع در مورد استرس سرمایی کاملاً متفاوت بوده و بالعکس می باشد. اما به طور کلی، تحمل دمای بالا در مدت زمانی طولانی برای پرندگان، بسیار مشکل بوده و به بروز تلفات، ختم می گردد.
نتایج تحقیقات دانشمندان مؤید این مطلب است که استرس های سرمایی سبب بروز اختلالاتی در دستگاه گوارش و سیستم های ایمنی بدن می شوند. از سوی دیگر، سرما سبب کاهش رشد و افزایش حساسیت پرندگان به انواع بیماری ها می شود. سرما سبب افزایش رخداد آسیت در گله شده و مدیران چنین گله هایی با روند رویه رشد تلفات و کاهش کیفیت محصول تولیدی خود در مرحله فرآوری رو به رو خواهند بود.
برخی محققین تحقیقاتی را پیرامون تأثیرات استرس سرمایی بر روی پرندگان انجام داده اند. نتایج این تحقیقات حاکی از آن است که استرس سرمایی سبب افزایش ضریب تبدیل افسردگی و کاهش رشد می شود. این در حالی است که استرس سرمایی تأثیراتی به مراتب مخرب تر را بر روی فاکتورهای یاد شده در مقایسه با استرس گرمایی از خود بر جای می گذارد. بایستی توجه داشته باشیم که تحت شرایط استرس سرمایی، پرندگان دان بیشتری را به منظور گرم نگاه داشتن بدن خود مصرف نموده و مزرعه داران با افزایش مصرف دان رو به رو خواهند بود.
دما در برابر آسایش پرندگان
یکی از اهداف پرورش دهندگان موفق، حفظ جوجه ها در رفاه و آسایش کامل است. حالتی که این پرندگان انرژی را به منظور تولید یا از دست دادن درجه حرارت بدن خود صرف نکنند. هنگامی که جوجه ها در درجه حرارتی بالا یا پایین تر از منطقه راحتی خود نگهداری می شوند، بایستی انرژی بسیار زیادی را صرف بازگشت شرایط فیزیولوژیک خود به این منطقه نمایند و این انرژی نهایتاً با صرف غذا تأمین می گردد. از این رو، دمای محیط نقش عمده ای را در تعیین هزینه تولید یک کیلوگرم گوشت ایفاء می کند.
در واقع، حفظ درجه حرارت مناسب شامل آن دسته از مجموعه اقدامات مزرعه داری می باشد که سبب نگهداری پرندگان در شرایط مناسب دمایی می گردد. اما حفظ این دما تحت شرایط و امکانات مختلف سالن های پرورش متفاوت می باشد.
در هنگام پرورش پرندگان، دمای کف سالن از اهمیت ویژه ای برخوردار می باشد. نتایج به دست آمده در تحقیقات محققین بارها این نکته را به اثبات رسانیده است که دمای کف سالن در طی روز بایستی به صورت میانگین، ۳۲ درجه سانتیگراد باشد. به طور حتم، عدم استفاده از دستگاه های گرمایشی سبب می شود تا به منظور تأمین این گرما، انرژی فراوانی مصرف شود چرا که عملکرد چنین دستگاه هایی، گرم نمودن هوا و متعاقب آن گرم شدن کف سالن می باشد.
این سیستم های گرمایشی، تنها ۴۰ درصد از گرمای خود را به کف سالن و ۶۰ درصد باقی مانده از گرما را به هوا منتقل می کنند. این در حالی است که گرم کننده های تابشی، ۹۰ درصد از گرمای تولیدی خود را به کف سالن منتقل کرده و ۱۰ درصد باقی مانده، صرف گرم شدن هوای معلق می گردد.
طی سال های گذشته، تکنولوژی ساخت سالن های پرورش پیشرفت های قابل ملاحظه ای کرده است. این سالن ها به مدیران ما این امکان را به صورت مستقیم کنترل نمایند. در حال حاضر، انواعی از سیستم های اتوماتیک و عایق بندی های خاص وجود دارند که با استفاده از آنها می توان دمای هوای سالن های پرورش را صرف نظر از دمای محیط بیرون، تنظیم نمود.
به رغم پیشرفت های یاد شده، هنوز هم بهترین روش برای تنظیم و آگاهی از وضعیت درجه حرارت سالن، مشاهده رفتار پرندگان و الگوی پخش آنها در سراسر سالن است. در اغلب موارد، جوجه هایی که دچار استرس سرمایی شده اند، در کنار برخی دیواره های سالن ها و به خصوص در زیر زنجیره های دستگاه های پخش غذا در سالن تجمع می یابند. اما از سوی دیگر، آن دسته از پرندگانی که دچار استرس گرمایی شده اند از سایر پرندگان جدا می شوند، له له زده و به منظور فرار از استرس ایجاد شده بر روی نواحی خنک بستر می نشینند.
مدیران مزارع بایستی توجه داشته باشند که استفاده از انواع کنترل کننده های اتوماتیک می تواند سبب بهبود راندمان تولید شوند.
رطوبت سالن در برابر پرندگان
توانایی هوای سالن در نگهداری رطوبت با دمای هوا، رابطه مستقیمی دارد. به طور کلی، توانایی هوای گرم در نگهداری رطوبت، به مراتب بیشتر از هوای سرد می باشد. از سوی دیگر، سطوح رطوبت سالن، توانایی پرنده را در کاهش دمای بدن خود از طریق له له زدن و تولید آمونیاک در سالن تحت تأثیر قرار می دهد.
به مدیران سالن های پرورش طیور توصیه می گردد تا رطوبت سالن های تحت مدیریت خود را در طول دوره رشد پرندگان، بین ۵۰ تا ۷۰ درصد تنظیم نمایند. توجه داشته باشید که تولید آمونیاک، با توجه به تجزیه میکروبیولوژیکی مواد مدفوعی در بستر رخ می دهد. کاهش رطوبت سالن به کمتر از ۵۰ درصد نیز سبب تولید گرد و خاک خواهد شد.
افزایش رطوبت نسبی سالن به ۷۰ درصد یا بیشتر، شرایط محیطی مناسبی را برای رشد انواع عوامل بیماری زا در بستر فراهم می سازد. این در حالی است که با افزایش جمعیت میکروبی، آمونیاک بیشتری از منابع نیتروژن موجود در مواد مدفوع پرنده تولید می شود.
آمونیاک، تأثیرات مخربی را بر قابلیت های رشد و تولید پرندگان می گذارد افزایش آمونیاک در سالن، سبب بروز اختلال در سیستم ایمنی و افزایش رخداد بیماری های تنفسی می شود. افزایش سطح آمونیاک در طول دوره رشد نیز باعث کاهش تولید و بهره وری می گردد. مزرعه داران می توانند با کنترل رطوبت نسبی سالن، میزان تولید آمونیاک را کاهش دهند. توجه داشته باشید که رطوبت نسبی ۵۰ تا ۷۰ درصدی، تولید آمونیاک سالن را به حداقل مقدار ممکن خواهد رساند.
تهویه در برابر آسایش پرندگان
سالن های پرورش طیور نیازمند تهویه مناسبی می باشند. تهویه مناسب سبب تنظیم درجه حرارت سالن، حذف دی اکسید کربن، آمونیاک، گرد و غبار و گازهای دیگر می شود.
الگوی حرکت هوا در سالن های پرورش، از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است. بسیاری از مزرعه داران ما، از فشار منفی در جهت حرکت هوا در سالن بهره می برند. هواکش ها نیز با استفاده از همین قوانین، هوای سالن را به خارج هدایت می کنند. انتخاب های زیادی نیز برای ورودی هوا به سالن وجود دارد.
اعتقاد بر آن است که استفاده از ورودی های MIXاز استقرار هوای سرد در نزدیکی پرندگان جلوگیری خواهد نمود. قطر و دهانه ورودی هوای سالن از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است. این فاکتور در واقع تعیین کننده نحوه حرکت هوا در داخل سالن می باشد. در صورتی که قطر ورودی هوا بسیار زیاد باشد و با سرعت هوای ورودی کم باشد، هوای سرد با حرکتی جزئی در طول سالن، بر روی سر پرندگان سقوط خواهد کرد. تحت چنین شرایطی، مدیران سالن ها نه تنها با رخداد علائم استرس سرمایی رو به رو خواهند بود، بلکه نقاط سردی بر روی دیواره و کف سالن ایجاد خواهند شد. سپس، ورود هوای گرم و تماس آن در این نقاط، سبب ایجاد نقاط مرطوبی خواهند شد که افزایش درصد تولید آمونیاک را به همراه خواهد داشت.
تحت چنین شرایطی پیشنهاد می شود تا از انواع هواکش های چرخشی به منظور شکستن طبقه بندی دمای ایجاد شده در سراسر سالن و حرکت هوای گرم تر بر روی سر پرنده استفاده نمایید. با این روش می توان نقاط مرطوب ایجاد شده بر روی بستر را نیز حذف نمود. حرکت هواکش ها به میزان مناسب می تواند سبب حفظ درجه حرارت دلخواه مدیران مزارع در سالن ها گردد. پیشنهاد می شود تا از انواع هواکش های سنسور دار برای حفظ کیفیت هوا در دمای مناسب، بهره برداری شود. این دسته از هواکش ها فشار استاتیک سالن را معیار حرکت خود در نظر می گیرند.
نور در برابر آسایش پرندگان
نور نیز از جمله عوامل مهمی است که نبایست در دوره های پرورش جوجه ها فراموش گردد. به طور کلی، فعالیت جوجه ها در شدت نور پایین، کمتر از فعالیت آنها در شدت نور بالاست. ارائه نور شدید و درخشان در اوایل دوره پرورش سبب افزایش حرکت و فعالیت جوجه ها شده و ارائه آب و دان را به آنها تسهیل می کند. پس از دوره فوق (بین ۷ تا ۱۰ روز نخست) می توان شدت نور را با توجه به برنامه نوری طراحی شده کاهش داد.
توجه داشته باشیم که سیستم های نوری بایستی توان طراحی حداقل و حداکثر میزان مورد نیاز نور را برحسب لوکس، دارا باشد. امروزه سالن های پرورش توانایی تولید نوری با ۴۰ لوکس در کف سالن را دارا هستند.
سیستم های نوری مزارع باید توانایی تغییر شدت نور را دارا باشند. در واقع بایستی شدت و مدت تابش نور را در مزارع با توجه به سن پرنده، تراکم سالن و سایر موارد تعیین نمود. به طور معمول در اوایل دوره پرورش، چراغ ها به مدت ۲۳ ساعت در طول شبانه روز و با شدت نور بالا بر روی سر پرندگان جوان می تابند. اما بین روز هفتم تا دهم، با توجه به دستورالعمل ارائه شده در نژاد تحت پرورش، ساعت تابش چراغ ها کاهش می یابد و به دنبال آن، در روز دهم تا چهاردهم شدت نور به حدود ۵ لوکس خواهد رسید.
اما معیار کلی که می توان در جهت تعیین مناسب بودن نور سالن ارائه داد، پخش مناسب پرندگان در سالن و تشخیص دسترسی آسان آنها به آب و دان مصرفی می باشد.
بهینه سازی انرژی و آسایش پرندگان
با توجه به اهمیت بهینه سازی مصرف انرژی در سالن های پرورش طیور در کشور و از سوی دیگر، بالا رفتن هزینه حامل های انرژی در پایان این نوشته نکاتی را پیرامون استفاده بهینه از منابع انرژی و کاهش مصرف آنها ارائه می گردد:
اطمینان از محل مناسب قرارگیری سنسورهای کنترل کننده سیستم ها در سالن از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است. قرارگیری سنسورها/ توموستات در نزدیکی بیش از حد به جوجه ها و یا زمین، ممکن است سبب بروز استرس سرمایی در پرندگان شود. از سوی دیگر، قرارگیری آنها در فاصله نامناسب از پرده ها و جداکننده های سالن، ورودی هوا و یا دیوار سالن، سبب افزایش مصرف سوخت خواهد شد.
استفاده از انواع هواکش های گردشی و یا پدالی سبب حرکت مناسب تر هوا شده و هزینه های گرمایشی را کاهش می دهد. براساس مطالعاتی که صورت پذیرفته است، استفاده از این نوع هواکش ها در هر نوع سیستم گرمایشی می تواند مفید واقع گردد.
استفاده از فضای گرم ایجاد شده در زیر شیروانی سالن ها در روزهای سرد زمستانی می تواند به تولید انواعی از تهویه عالی منتهی شده و هزینه مصرف سوخت را نیز کاهش دهد. استفاده از این هوا، سبب تنظیم رطوبت نسبی بین ۵۰ تا ۷۰ درصد می شود. اما نکته قابل توجه در مورد فوق آن است که ساختمان سالن و شیروانی شما به اندازه کافی قوی و محکم بوده و در آزمون فشار استاتیک موفق بیرون آید. اگر سالن شما این توانایی را در آزمایش کسب نکرد بایستی قبل از نصب ورودی، سالن را مقاوم تر نمایید تا از نشت هوا جلوگیری گردد.
شناسایی و رفع خلل و فرج موجود در سالن می تواند به شما در کنترل مناسب تر گردش هوا در سالن یاری رساند. رفع این مشکل می تواند به مدیران سالن اطمینان دهد که هوای ورودی پس از طی مسیر تعیین شده قبلی، از سالن خارج شده و سبب ایجاد نقاط سرد، مرطوب و غیره نخواهد شد.
نگهداری از سیستم های تهویه و تعمیر و سرویس دوره ای آنها سبب کاهش سوخت و افزایش راندمان و بهره وری می شود و هوایی مناسب و تمیز را برای پرندگان تحت پرورش شما به ارمغان می آورد.
منبع:نشریه دنیای کشت و صنعت، شماره ۷۱، اردیبهشت و خرداد ۱۳۹۱
 

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *